Botslijtage bij Egyptische schrijvers

De Leidse Schrijver, Rijksmuseum van Oudheden Leiden

De Leidse Schrijver, Rijksmuseum van Oudheden Leiden

Sinds 1960 is de Tsjechische archeologisch missie onafgebroken actief in het grafveld rondom de piramides van Aboesir. Deze necropool ligt ongeveer acht kilometer ten noorden van Sakkara en staat vooral bekend om de graven van ambtenaren uit het Oude Rijk. Op donderdag 27 juni 2024 werden de opmerkelijke resultaten van een antropologisch onderzoek gepresenteerd door Petra Brukner Havelková van de Karelsuniversiteit van Praag. Zij deed een vergelijkend botonderzoek aan skeletten van 69 mannen uit de Oude Rijksgraven te Aboesir, waarvan de naam en titel bekend zijn. Uit haar onderzoek trekt zij een conclusie over gewrichtsslijtage ten gevolge van zithoudingen bij 30 skeletten. Volgens de Tsjechische antropologe blijkt dat dit de skeletten zijn van ambtenaren die het vak van schrijver uitoefenden. Brukner Havelková stelt daarbij: ‘Wanneer er in de toekomst een skelet van een man wordt gevonden dat een ernstig gedegenereerde cervicale wervelkolom, artrose aan de kaak- en schoudergewrichten en knieën vertoont en waarvan de duim van zijn rechterhand slijtagesporen vertoont, dan zou men zich redelijkerwijs kunnen afvragen of hij ook een schrijver was’.

Lees het artikel: Kantoorwerk was ook in het oude Egypte niet zonder risico’s.
Lees ook: Scribes in ancient Egypt had really poor posture as they worked.
Lees ook: Ancient Egyptian scribes had deformed joints due to their ‘office’ jobs.
Lees het wetenschappelijke artikel: Ancient Egyptian scribes and specific skeletal occupational risk markers (Abusir, Old Kingdom).

Papyri in het Egyptisch Museum

Detail uit het mythologische papyrus van Herytwebechet - Egyptisch Museum Caïro

Detail uit het mythologische papyrus van Herytwebechet – Egyptisch Museum Caïro

De Nederlandse sjabti-deskundige Dik van Bommel heeft de afgelopen jaren in musea talloze exemplaren van het Egyptische dodenboek en mythologische papyri gefotografeerd. Deze vaak met prachtige vignetten geïllustreerde Egyptische documenten zijn in een hoge resolutie beschikbaar gesteld. De fantastische resultaten zijn te zien op de website ushabtis.com.

Eind juni 2024 kwam Van Bommel met een bijzondere toevoeging op de informatie over de papyri in het Egyptisch Museum in Caïro. Het doel van deze extra toegevoegde pagina is om bezoekers van het Egyptisch Museum in Caïro te helpen gemakkelijk informatie op te zoeken over de papyri die ze bekijken. Met uitzondering van enkele kleine papyri in zaal 29 zijn alle in de periode 2021-2023 in het museum tentoongestelde papyri opgenomen.

Bekijk de pagina: Papyri Egyptian Museum in Cairo.

Museo Egizio in Turijn in zwaar weer

Evelina Christillin -Foto Matteo Secci / LaPresse

Evelina Christillin -Foto Matteo Secci / LaPresse

Het Museo Egizio in Turijn is onmiskenbaar een van de belangrijkste musea ter wereld met een Egyptische collectie. De laatste tien jaar heeft het museum vaak in het middelpunt gestaan van politieke controverse. Egyptoloog Christian Greco heeft vanaf zijn benoeming tot directeur in 2014 het internationale prestige van het museum naar grote hoogte weten te brengen. Tegelijkertijd heeft Greco te maken gehad met harde aanvallen van de rechtse partijen waaruit de huidige Italiaanse regering bestaat. Greco kreeg in 2018 kritiek op zijn initiatief ‘Fortunato chi parla arabo’ waarbij een toegangskorting werd gegeven aan Arabischsprekende mensen die het museum wilden bezoeken. Leden van de politieke partij Fratelli d’Italia, en in het bijzonder Giorgia Meloni, beschuldigden Christian Greco van het beoefenen van ‘omgekeerd racisme’ en van het straffen van Italianen. Bekijk hier de video van 4:17: il direttore del Museo Egizio incontra Giorgia Meloni.

In september 2023, toen de huidige regering onder leiding van Meloni al bijna een jaar aan de macht was, laaide de politieke beschuldigingen tegen Christian Greco weer op. Plaatsvervangend secretaris van rechtse separatische partij Lega (voorheen Lega Nord), Andrea Crippa, noemde Greco in een interview met Affari Italiani ‘een linkse directeur die op ideologische en racistische wijze het Museo Egizio in Turijn bestuurt in het nadeel van Italianen en burgers van de christelijke religie’, en vervolgde: ‘we zullen er alles aan doen om hem eruit te gooien en we vragen de minister van Cultuur, Sangiuliano, om hem te ontslaan als hij niet aftreedt’. Op dit moment, eind juni 2024, zijn de zaken zo hoog opgelopen dat Greco inderdaad wordt vervangen door Francesco Tiradritti. Deze Italiaanse egyptoloog is vanwege zijn rechtse uitspraken een veel besproken persoon in de regio Piëmont. Tiradritti ziet nu zijn kans schoon: ‘om het verhaal te verdrijven dat rechts geen heersende klasse heeft in Turijn’. Christian Greco moet het veld ruimen en wordt overgeplaatst naar het provinciale Museo Archeologico dell’Alto Adige, beter bekend als het Ötzi museum in Bolzano.

Niet alleen de directeurspositie van Greco staat ter discussie. Ook de positie van Evelina Christillin, de geprezen voorzitter van de raad van bestuur van het Museo Egizio wordt onder vuur genomen. Op 2 juni 2023 werd Christillin nog benoemd tot Ridder van het Groot Kruis van de Republiek, de hoogste orde van de Italiaanse Republiek.

Op maandag 14 juni 2024 publiceerde La Stampa een artikel waaruit blijkt dat het Italiaanse Ministerie van Cultuur Christillin wil vervangen door Zahi Hawass. Hawass vertelde het Italiaanse persbureau Ansa dat hij nog geen voorstel van het Ministerie van Cultuur heeft ontvangen, maar dat hij het beslist zou accepteren als dat zou komen.

Lees de volgende artikelen

Donderdag 20 juni 2024: Christian Greco chiamato a dirigere il museo di Ötzi a Bolzano.
Donderdag 20 juni 2024: Christian Greco al museo di Ötzi, Leo Toller al museo delle miniere.
Woensdag 19 juni 2024: Museo archeologico, il nuovo presidente è Christian Greco: dall’Egizio di Torino a Bolzano.
Maandag 17 juni 2024: C’è una questione intorno alla nomina del presidente del Museo Egizio di Torino.
Dinsdag 11 juni 2024: NRC-interview met Christian Greco ‘Een museum is meer dan een verzameling voorwerpen’.
Donderdag 21 september 2023: Museo Egizio di Torino caso politico. La Lega: “Cacceremo il direttore Greco”.
Zaterdag 5 juni 2021: Tiradritti, l’egittologo che la destra vuole mettere al posto di Christian Greco.

 

De Podcast over de Egyptische collectie van het RMO

Graanmaalster en Amenhotep reliëf - Rijksmuseum van Oudheden Leiden

Graanmaalster en Amenhotep III reliëf – Rijksmuseum van Oudheden Leiden

De tentoonstelling Collectie//Reflectie is tot en met september 2024 te zien in het Rijksmuseum van Oudheden.
Op dinsdag 4 juni 2024 werd de gelijknamige podcast gelanceerd. Medewerkers van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, Anna de Wit, Annabel van Amerongen en Daniel Soliman, kijken kritisch naar de verzamelgeschiedenis van een deel van de museumcollectie. Waar komen de oud-Egyptische voorwerpen vandaan, en onder welke omstandigheden zijn ze naar Nederland gekomen? Hoe doen wetenschappers onderzoek naar deze verhalen, en wat kunnen we nu met deze informatie?

In de introductie-aflevering duiken de drie medewerkers van het museum in de verzamelgeschiedenis van de oud-Egyptische voorwerpen in de rijkscollectie. Hoe zijn die objecten in Nederland beland, en waarom is het belangrijk om hier meer over te weten?
Luister naar de eerste aflevering van 20:24: Waarom moeten we het over de geschiedenis van de collectie hebben?.

Een van de topstukken van de oud-Egyptische collectie is een reliëf waarop het gezicht van farao Amenhotep III te zien is. Wie verwijderde dit stuk uit een grafwand? En wat vertelt het over de kunsthandel in oud-Egyptische voorwerpen?
Luister naar de tweede aflevering van 33:18: Verzamelaar of grafrover?.

Via een stenen beeld van een graanmaalster werpen de drie museummedewerkers een blik op de archeologie aan het einde van de 19de en begin van de 20ste eeuw. Wie kreeg toestemming om oud-Egyptische voorwerpen op te graven en wie niet, en wie besliste dat?
Luister naar de derde aflevering van 20:24: Archeoloog of schatgraver?.

 

De kat in het oude Egypte

Beeldje voor een kattenmummieDe kat stond in het oude Egypte in hoger aanzien dan welk ander dier ook. Het heilige dier werd aanbeden door zijn eigenaar en gemummificeerd als hij stierf. De eigenaar rouwde alsof hij een familielid verloren had en schoor soms zijn wenkbrauwen af als teken van verdriet. Katten waren zo belangrijk dat als er een huis in brand stond, eerst de katten werden gered en daarna het vuur werd geblust, zo vertelt de Griekse geschiedschrijver Herodotus uit de 5de eeuw voor Chr.. Zeven eeuwen later schreef de Macedonische historicus Polyaenus het werk Strategemata dat over acht boeken is verdeeld. Ze bevatten korte beschrijvingen van beroemde stratagèmes oftewel krijgslisten uit de oudheid. In het zevende deel schrijft Polyaenus over de Perzische koning Kam­bises II die in 525 v.Chr. zijn rijk wilde uitbreiden en Egypte binnenviel.

Toen Kambises Pelusium aanviel, dat de toegang tot Egypte bewaakte, verdedigden de Egyptenaren het met grote vastberadenheid. Ze voerden formidabele apparaten aan tegen de belegeraars en vuurden stenen op hen af ​​vanuit hun katapulten. Om dit verwoestende spervuur ​​het hoofd te bieden, liep Kambises voor zijn frontlinie uit met honden, schapen, katten, ibissen en alle andere dieren die de Egyptenaren als heilig beschouwden. De Egyptenaren stopten onmiddellijk met hun activiteiten, uit angst de dieren, die zij zeer vereerden, te laten verwonden. Kambises veroverde Pelusium en opende daarmee voor zichzelf de route naar Egypte.

Lees het artikel: Kat zat aan tafel bij de farao.
Lees ook het kemet-artikel: De kat in het oude Egypte – dagelijks leven.

Het oude Egypte in het basisonderwijs

Sjabti makenLukida Onderwijs werkt met meer dan 600 scholen samen door heel Nederland. Zij kunnen scholen helpen met last-minute invallers, maar ook met invallers voor de lange termijn. Bij Lukida werken veel verschillende vakdocenten. Er werken kunstenaars, wetenschappers, theatermakers, dansers, biologen, programmeurs, kindercoaches en een egyptoloog. Wat ze met elkaar gemeen hebben, is de bevlogenheid en de wens om iets van hun vak over te brengen op leerlingen. Als gastdocent voor het basisonderwijs is Huub Pragt verbonden aan Lukida. In zijn lesprogramma ‘Het Oude Egypte’ maken de kinderen kennis met de denkwereld van de oude Egyptenaren. Aan het einde van een ochtendprogramma maken de kinderen een sjabti uit klei die ze vervolgens blauw beschilderen. Na uitleg over het Egyptische hiërogliefenschrift schrijven de kinderen in de middag een brief aan Toetanchamon in de Egyptische beeldtekens.

De praktijk leert dat veelal gebruik wordt gemaakt van het aanbod van een organisatie als Lukida om er het lerarentekort mee op te vangen. Op woensdag 17 april 2024 kwam het Rapport De Staat van het Onderwijs 2024 uit. Naar aanleiding hiervan ging Lukida oprichter Jesse Dijksman bij Dit is de dag (radio 1), in gesprek met Thijs Roovers van de Algemene Onderwijsbond.

Beluister en bekijk dit gesprek van 16:09: Onbevoegde docenten voor de klas de oplossing voor de slechte staat van het onderwijs?

Zo stierf Toetanchamon

De mummie van ToetanchamonDe Nederlandstalige website Historianet.nl komt regelmatig met artikelen over het oude Egypte. In een artikel over farao Toetanchamon wordt uitgelegd waarom wetenschappers er tegenwoordig van uitgaan dat de jonggestorven farao aan de degeneratieve ziekte kyfoscoliose leed. Daarnaast was zijn lichaam onderhevig aan de ontstekingsziekte malaria tropica. Uit nader onderzoek aan zijn mummie is gebleken dat Toetanchamon een complexe fractuur heeft opgelopen vlak boven de linkerknie kort voor zijn overlijden. De meest waarschijnlijke doodsoorzaak is daarom de ernstige kniefractuur in combinatie met malaria.

Lees het artikel: Zo stierf Toetanchamon.
Lees het National Geographic artikel: King Tut Mysteries Solved: Was Disabled, Malarial, and Inbred.
Lees de samenvatting van het wetenschappelijke artikel: Paleopathology of the juvenile Pharaoh Tutankhamun—90th anniversary of discovery.

Een sarcofaag voor Mencheperra

Een brokstuk van een sarcofaag uit Abydos met de naam van Mencheperra

Een brokstuk van een sarcofaag uit Abydos met de naam van Mencheperra.

De Franse egyptoloog Frédéric Payraudeau is professor aan de Universiteit van Sorbonne te Parijs. Op maandag 20 mei 2024 deed hij heel wat stof opwaaien door te stellen dat een in Abydos aangetroffen granieten fragment heeft toebehoord aan de sarcofaag van de beroemde farao Ramses II uit de 19de dynastie. Het graf van Ramses II is KV7 en ligt in het Dal der Koningen en kan virtueel worden bezocht. De vindplaats van het granieten fragment uit Abydos is 130 kilometer stroomafwaarts van de Nijl gelegen ten opzichte van het Dal der Koningen. Tijdens opgravingen in Abydos tussen 2009 en 2011 werd het rood granieten fragment ontdekt in de vloer van een Koptisch klooster. De archeologische site van dit klooster van ‘Apa Moses’ ligt direct ten zuiden van de dodentempel van Sethy I. Deze tempel van Sethy I te Abydos is een zogenaamde cenotaaftempel. Het woord cenotaaf is afgeleid van de Griekse woorden kenos dat leeg betekent en taphos dat graf betekent. Een cenotaaftempel is dus een dodentempel die is gebouwd bij het lege graf, of beter gezegd het schijngraf, van een farao. De echte graven van de farao’s uit het Nieuwe Rijk werden aangelegd in het Dal der Koningen bij Thebe, het huidige Loeksor. De sarcofaag waarvan het fragment afkomstig is, is eerder nauwkeurig bestudeerd door de Amerikaanse egyptoloog Kevin Cahail en de Egyptische egyptoloog Ayman Damarany. Zij kwamen daarbij tot de conclusie dat de stenen kist heeft toebehoord aan Meryamon, de zevende zoon van Ramses II. De sarcofaag moet dan afkomstig zijn uit KV5, het graf dat is aangelegd voor de prinsen van Ramses II in het Dal der Koningen. De Fransman Payraudeau trekt deze conclusie nu in twijfel door te stellen dat het fragment van de sarcofaag van Ramses II zelf afkomstig is.

Het meest opmerkelijke aan het stenen fragment is echter dat de naam van de Ramessidische prins is overschreven met de naam van de Hogepriester van Amon en koning van het zuiden van Egypte Mencheperra. Deze farao regeerde maar liefst 41 jaar over het zuiden van Egypte tijdens 21ste dynastie. Volgens Cahail en Damarany is de sarcofaag vanuit Thebe naar Abydos gebracht en hergebruikt voor de begrafenis van Mencheperra. Omdat de vondst in Abydos is gedaan vermoeden zij dat het graf van Mencheperra daar is gelegen maar door grafrovers is geplunderd. Wanneer dit vermoeden juist is, dan is de kans groot dat het hier niet om een echt graf gaat, maar om het schijngraf voor koning Mencheperra. Het is zeer waarschijnlijk dat het échte graf van Mencheperra in de Thebaanse regio is gelegen. Dit graf is echter niet ontdekt. Het vermoeden bestaat ook dat dat graf een hergebruikt graf is uit de 18de of 19de dynastie dat al eerder in gebruik is genomen voor de bijzetting van Hogepriester Pianch en daarna voor Hogepriester-koning Herihor aan het begin van de 21ste dynastie. Deze Verborgen Tombe is vermoedelijk in de wadi’s achter het Dal der Koninginnen gelegen.

Lees het wetenschappelijke artikel van Cahail en Damarany: The Sarcophagus of the High Priest of Amun, Menkheperre, from the Coptic monastery of Apa Moses at Abydos.
Lees ook: Sarcofaag van Ramses II gevonden onder kloostervloer.
Lees ook: On a retrouvé le sarcophage de Ramsès II.
Lees ook: The Original Sarcophagus of Pharaoh Ramesses II Found in the Floor of a Coptic Monastery in Abydos.
Lees ook: Pariser Sorbonne Uni will verlorenen Sarkophag von Ramses II. identifiziert haben.
Nog meer informatie: Syllabus Expeditie Mencheperra.

Tunnel ontdekt te Gizeh

Het onderzoeksteam dat het grondpenetrerende radaronderzoek in Gizeh uitvoert- foto Higashi Nippon International University

Het grondradaronderzoek in Gizeh – foto Higashi Nippon International University

Op donderdag 9 mei 2024 werd bekend gemaakt dat een team van Japanse en Egyptische onderzoekers een bijzondere vondst heeft gedaan in de nabijheid van de piramide van Chafra te Gizeh. Met behulp van grondradar is een anomalie onder het zand waargenomen. Het betreft een L-vormige tunnel. Het heeft er alle schijn van dat het een ingang van een onderaards graf gaat. Het onderzoek is gedaan ten noorden van de piramide van Chafra in een gedeelte van de necropool waar zich geen mastaba’s aan de oppervlakte bevinden. De ontdekte tunnel loopt eerst kort naar het zuiden en buigt dan af naar het westen. Dat in dit een bovenbouw ontbreekt, wijst mogelijk op een tunnel die tijdens de 6de dynastie, dus aan het einde van het Oude Rijk, is uitgehakt. Vaak eindigen dit soort tunnels dan in het westen bij een grafkamer van een eerder gebouwde mastaba uit de 4de of 5de dynastie. Het grondradar-onderzoek zou wat dat betreft naar het westen mogen opschuiven.

Lees het artikel: Großes Bauwerk im Sand vor den Pyramiden entdeckt — oder doch nicht?

De piramides lagen langs de Nijl

Het lichtblauwe lijntje is de oude zijtak van de Nijl, dicht bij enkele bekende sites met piramides en grafmonumenten ligt.Foto: Nature/UNCW

De lichtblauwe lijn is de oude zijtak van de Nijl, dicht bij enkele bekende sites met piramides en mastaba’s.
Foto: Nature/UNCW

Op vrijdag 17 mei 2024 werd het wetenschappelijke rapport gepresenteerd over het onderzoek aan de Ahramat-tak van de Nijl ook wel aangeduid als de Choefoe-tak, vernoemd naar de beroemde farao van de ‘Grote piramide’ te Gizeh. Een onderzoeksteam van de Universiteit van North Carolina Wilmington onder leiding van Prof. Eman Ghoneim heeft deze tegenwoordig onzichtbare waterweg ontdekt. In september 2022 werd al eerder bekend gemaakt dat de loop van de Nijl tijdens het Oude Rijk parallel liep met de huidige bedding van de rivier. Deze oude en tegenwoordig vrijwel geheel verdwenen Ahramat-tak heeft het transporteren van blokken steen voor de bouw van verscheidene piramides ter hoogte van het oude Memphis mogelijk gemaakt. De oude waterweg lag veel dichter bij het in het westen gelegen woestijngebied dan de huidige ligging van de Nijl. In januari 2024 toonde geofysisch onderzoek al aan dat het verloop van deze waterweg zich uitstrekt over 100 km en verscholen ligt onder het eolische woestijnzand en een deel van het landbouwgebied.

Lees het wetenschappelijke artikel: The Egyptian pyramid chain was built along the now abandoned Ahramat Nile Branch.
Lees ook: We mapped a lost branch of the Nile River – which may be the key to a longstanding mystery of the pyramids.
Lees ook: Scientists may have solved mystery behind Egypt’s pyramids.
Lees ook: Scientists find evidence of ancient waterway beside Egypt’s pyramids.
Lees ook: Stap dichter bij ontrafeling van mysterie over bouw van Egyptische piramides.
Lees ook: Wetenschappers: mysterie achter bouw piramides mogelijk opgelost.
Lees ook: Verdwenen Nijltak bleek cruciaal voor bouw piramides.
Lees ook: Eeuwenoud raadsel van bouw Egyptische piramides lijkt eindelijk deels opgelost.

Luister naar het OVT radio-interview van 8:13 met egyptoloog Daniël Soliman, conservator van de collectie Egypte en Nubië bij het Rijksmuseum van Oudheden, over Het mysterie van de piramides.